6. Nghề làm tranh dân gian

Tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam có 2 dòng lớn: tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống. Không ít nhà nghiên cứu nghiêng về giả thuyết cho rằng nghề này có thể manh nha từ thời nhà Lý và phát triển tới mức thành một nghề hẳn hoi khoảng thế kỷ 15 – 16 .

Tranh Đông Hồ

Làng Đông Hồ (còn gọi là làng Hồ) ở gần sông Đuống ngày nay, thuộc huyện Thuận Thành, Bắc Ninh. Ngay gần làng Hồ cũng có làng Quả với nghề làm bút lông và mực đen màu tro, sản xuất từ lá tre; làng Kẻ Nía với nghề làm vàng hương, làng Đạo Tú với nghề làm chất điệp, thường cung cấp cho làng Hồ in tranh khắc gỗ mùa xuân.

Thợ thủ công in tranh Đông Hồ trong mỗi tháng của năm đều biết rõ họ phải làm gì để chuẩn bị cho mùa tranh năm tới. Tháng 3, tháng 4 âm lịch bắt đầu rục rịch chuẩn bị cho mùa tranh Tết năm sau: ra mẫu mới hoặc chỉnh lý lại các mẫu cũ; gọt, mài những tấm gỗ thị chuẩn bị khắc những ván in nét.

Để có một bản ván khắc nét bằng gỗ thị: Cây thị sau khi được hạ xuống thì để hàng năm trời cho khô đi rồi mới đem xẻ nhỏ và bào trơn để làm bản khắc nét, không bị mọt, có thể được lưu giữ tới hàng trăm năm. Một số thợ Đông Hồ cũng khắc trên gỗ mỡ, gỗ giổi – mềm mịn hơn gỗ thị. Số lượng ván in bằng số lượng màu trên tranh. Phần ván in màu phải đem ngâm vào trong nước mới khỏi bị thấm hút hoặc phai nhạt và không làm lạc mất màu sắc đã pha. Có một số thợ khắc tranh Đông Hồ không cần bản mẫu mà trực tiếp đục thẳng vào ván gỗ mà vẫn giữ đường nét mềm mại, vững vàng.

Trên nền giấy dó hoặc giấy vỏ dâu, những người làm tranh thường quét phủ lên một lượt chất điệp trắng óng ánh. Hạt dành dành hoặc hoa hoè tạo thành màu vàng đậm và sáng. Lá chàm cho màu lam để in màu lá dáy và những hình âm dương trên tranh lợn ăn lá dáy. Từ màu rỉ đồng, có thể pha chế một loạt cung bậc khác nhau của màu xanh từ hoa lý, lá mạ, màu nước biển… Đá và sỏi cho màu nâu, nâu đất hay nâu cánh kiến. Vỏ cây vang hoặc quả gấc chế ra màu đỏ gấc. Từ màu đỏ gấc, có thể có màu hoa đào, màu cánh sen, hoa hiên, đỏ điều và nhiều cung bấc khác nhau của màu đỏ. Màu đen được làm ra từ rơm cói và lá tre.

Tranh hàng Trống

Tranh Hàng Trống được ước đoán ra đời muộn hơn Đông Hồ. Ở Hàng Trống, việc tô màu do bàn tay nghệ nhân trực tiếp phụ trách trên từng tờ tranh. Các phường in tranh chỉ khắc bản gỗ nét của tranh. So với Đông Hồ, những nét vẽ của tranh Hàng Trống có phần tinh vi hơn, điêu luyện hơn, ở một số tranh thì việc sử dụng hoà sắc êm ái hơn, góp phần đem tới những hiệu quả nghệ thuật đặc sắc, tạo ra vẻ đa dạng của tranh dân gian khắc gỗ Việt Nam.

Các loại tranh khác

Tranh đỏ Kim Hoàng in trên giấy tầu vàng, hồng điều là loại giấy màu bán sẵn ở Hàng Ngang. Phần màu có dùng các loại: trắng, hồng, đỏ sẫm, sa thanh (xanh lơ), sa lục (xanh lá cây), tím, vàng… Tranh đỏ Kim Hoàng cần chấm vẽ phẩm nhiều, hầu như chỉ có khâu in bản nét đen là làm hàng loạt.